ЁЯМЯ рдЕрдз्рдпाрдп 7: рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ (Language Development) ЁЯМЯ

 

ЁЯУЦ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрд░िрдЪрдп (Chapter Introduction)

рднाрд╖ा рдоाрдирд╡ рд╕ंрдЪाрд░ (Communication) рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं, рдЕрдиुрднрд╡ों рдПрд╡ं рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░ों рдХो рд╕рдордЭрддा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪे рдХा рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдЙрд╕рдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै।

ЁЯОп рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Learning Objectives)

рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рдЖрдк: ✅ рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЪрд░рдгों рдХो рдЬाрди рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХों рдХो рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे।


ЁЯЧг️ 1. рднाрд╖ा рдХ्рдпा рд╣ै? (What is Language?)

рднाрд╖ा рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдПрд╡ं рд╕рдордЭрдиे рдХा рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।

рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк:

  • ЁЯЧг️ рдоौрдЦिрдХ рднाрд╖ा (Oral Language)
  • ✍️ рд▓िрдЦिрдд рднाрд╖ा (Written Language)
  • ЁЯдЯ рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा (Sign Language)

ЁЯТб рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрдЪ्рдЪा рднाрд╖ा рдХो рд╕ुрдирдиा, рд╕рдордЭрдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкрдв़рдиा рдПрд╡ं рд▓िрдЦрдиा рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।

рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдорд╣рдд्рд╡: ✅ рд╕ंрдЪाрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ✅ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдз рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдв़ाрддा рд╣ै। ✅ рдЪिंрддрди рдПрд╡ं рддрд░्рдХ рд╢рдХ्рддि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдЕрдзिрдЧрдо рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирддा рд╣ै।


ЁЯУИ 2. рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЪрд░рдг (Stages of Language Development)

рдмाрд▓рдХ рдоें рднाрд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЪрд░рдгों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै:

  1. ЁЯШн рд░ोрдиा (Crying Stage - 0–6 рдоाрд╣): рдмрдЪ्рдЪा рд░ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  2. ЁЯС╢ рдмрдб़рдмрдб़ाрдиा (Babbling Stage - 6–12 рдоाрд╣): "рдоा-рдоा", "рдмा-рдмा" рдЬैрд╕ी рдз्рд╡рдиिрдпाँ। рдпрд╣ speech-like рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЪрд░рдг рд╣ै।
  3. ☝️ рдПрдХ-рд╢рдм्рджीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा (One Word Stage - 1–2 рд╡рд░्рд╖): рдЬैрд╕े- "рдордо्рдоी", "рдкाрдиी", "рдЧेंрдж"।
  4. ✌️ рджो-рд╢рдм्рджीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा (Two Word Stage - 2–3 рд╡рд░्рд╖): рдЬैрд╕े- "рдордо्рдоी рдкाрдиी", "рдЧेंрдж рджो"।
  5. ЁЯУб рдЯेрд▓ीрдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा (Telegraphic Speech - 2–4 рд╡рд░्рд╖): рдЬैрд╕े- "рдоैं рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдКँ", "рдкाрдкा рдСрдлिрд╕ рдЧрдП"।
  6. ЁЯЧг️ рдкूрд░्рдг рднाрд╖ा рдЕрд╡рд╕्рдеा (Complete Language Stage - 4 рд╡рд░्рд╖ рдПрд╡ं рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ): рдмрдЪ्рдЪा рдкूрд░्рдг рд╡ाрдХ्рдпों рдоें рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।

ЁЯзй 3. рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдШрдЯрдХ (Components of Language Development)

  • ЁЯФК рдз्рд╡рдиि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Phonology): рднाрд╖ा рдХी рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди।
  • ЁЯУЦ рд╢рдм्рджाрд░्рде рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Semantics): рд╢рдм्рджों рдХे рдЕрд░्рде рдХा рдЬ्рдЮाрди।
  • ✍️ рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Syntax): рд╡ाрдХ्рдп рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдиिрдпрдо।
  • ЁЯдЭ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Pragmatics): рднाрд╖ा рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ।

ЁЯМ▒ 4. рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ (Factors Affecting Language Development)

  • ЁЯзм рдЬैрд╡िрдХ рдХाрд░рдХ: рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдФрд░ рд╢्рд░рд╡рдг рдХ्рд╖рдорддा।
  • ЁЯМН рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдХाрд░рдХ: рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рднाрд╖ा рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг।
  • ЁЯза рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░рдХ: рдмुрдж्рдзि, рдк्рд░ेрд░рдгा, рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддि।

ЁЯПЖ Important Point: рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд╖ाрдпी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (Rich Language Environment) рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै।


ЁЯза 5. рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕िрдж्рдзांрдд (Theories of Language Acquisition)

  • ЁЯФД рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд (Behaviorist Theory - B.F. Skinner): рдмрдЪ्рдЪे рднाрд╖ा рдЕрдиुрдХрд░рдг (Imitation) рдПрд╡ं рдкुрдирд░्рдмрд▓рди (Reinforcement) рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
  • ЁЯзм рдЬрди्рдордЬाрдд рд╕िрдж्рдзांрдд (Nativist Theory - Noam Chomsky): рднाрд╖ा рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे LAD (Language Acquisition Device) рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рджी рд╣ै।
  • ЁЯзй рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╕िрдж्рдзांрдд (Cognitive Theory - Jean Piaget): рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ (Cognitive) рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
  • ЁЯдЭ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд (Socio-Cultural Theory - Lev Vygotsky): рднाрд╖ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕंрддःрдХ्рд░िрдпा (Social Interaction) рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

ЁЯСй‍ЁЯПл 6. рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा (Role of Family, School & Teacher)

  • ЁЯПб рдкрд░िрд╡ाрд░: рдкрд░िрд╡ाрд░ рдкрд╣рд▓ा рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд╢рдм्рдж рднंрдбाрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  • ЁЯПл рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп: рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд╖ाрдпी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рджेрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдкрдв़рдиे, рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рд╕рдоूрд╣ рдЪрд░्рдЪा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
  • ЁЯСй‍ЁЯПл рд╢िрдХ्рд╖рдХ: рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмोрд▓рдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрдиे рдЪाрд╣िрдП, рдХрд╣ाрдиी/рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

ЁЯТб Teacher Insight: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рд╕ंрдЪाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рди рдХि рдЧрд▓рддिрдпों рдХा рдбрд░ рдкैрджा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП (Teacher should Encourage Communication, not Fear of Mistakes)।


ЁЯМН 7. рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдПрд╡ं FLN (Multilingualism & FLN)

рднाрд░рдд рдПрдХ рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा (Multilingualism) рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдордЭ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд▓ाрдн рд╣ै। NEP 2020 рдоाрддृрднाрд╖ा рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै।

FLN (Foundational Literacy and Numeracy): FLN рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЖрдзाрд░ рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкрдв़рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╣ै। рдордЬрдмूрдд рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирддे рд╣ैं।


ЁЯЪи Exam Alert Box & NCERT Points

NCERT рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг:

  • рднाрд╖ा рдХो рдкूрд░े рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП (Language Across Curriculum)।
  • рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рд╕ंрдЪाрд░ (Meaningful Communication) рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  • Classroom Connection: рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣े рддो рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ेрдЧा; рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмाрддрдЪीрдд, рдХрд╣ाрдиी рдПрд╡ं рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдХрд░рд╡ाрдП рддो рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рддेрдЬी рд╕े рд╣ोрдЧा।

ЁЯТб Common Confusion (рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा vs рд╕рд╣ी рддрде्рдп)

❌ рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा✔️ рд╕рд╣ी рддрде्рдп
рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╕ीрдЦी рдЬाрддी рд╣ैрднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдЬрди्рдо рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै
рдЧрд▓рддिрдпाँ рднाрд╖ा рд╕ीрдЦрдиे рдоें рдмाрдзा рд╣ैंрдЧрд▓рддिрдпाँ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ैं
рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЬाрдирдиा рд╣ी рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ैрдоाрддृрднाрд╖ा рдПрд╡ं рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं
рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡ाрдгी рдПрдХ рд╣ी рд╣ैंрд╡ाрдгी рднाрд╖ा рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै

ЁЯУЭ One-Liner Mega Revision

  • Babbling Stage: 6–12 рдоाрд╣।
  • One Word Stage: 1–2 рд╡рд░्рд╖।
  • Two Word Stage: 2–3 рд╡рд░्рд╖।
  • Skinner: Behaviorist Theory (Reinforcement)।
  • Chomsky: LAD (Language Acquisition Device)।
  • Piaget: Cognitive Theory।
  • Vygotsky: Social Interaction।
  • рдкрд░िрд╡ाрд░ рдкрд╣рд▓ा рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ै (Family is the First Language Teacher)।
  • NEP 2020: рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдПрд╡ं рдоाрддृрднाрд╖ा рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓।

❓ Previous Year Questions (PYQs)

Q1. LAD рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХिрд╕рдиे рджी? (a) Skinner (b) Piaget (c) Chomsky (d) Vygotsky 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) Chomsky

Q2. Babbling Stage рдХिрд╕ рдЖрдпु рдоें рдЖрддी рд╣ै? (a) 0–3 рдоाрд╣ (b) 6–12 рдоाрд╣ (c) 2–3 рд╡рд░्рд╖ (d) 4–5 рд╡рд░्рд╖ 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (b) 6–12 рдоाрд╣

Q3. рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХौрди рдиिрднाрддा рд╣ै? (a) рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (b) рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ (c) рднाрд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (d) рджंрдб 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) рднाрд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг

Q4. Language Acquisition Device (LAD) рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै? (a) Skinner (b) Chomsky (c) Piaget (d) Dewey 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (b) Chomsky


ЁЯУМ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕ाрд░ (Chapter Summary)

рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдПрдХ рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдЬрди्рдо рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। Skinner, Chomsky, Piaget рдПрд╡ं Vygotsky рдиे рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рд╣ैं। рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рднाрд╖ा рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। NEP 2020 рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा, рдоाрддृрднाрд╖ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा-рд╕рдоृрдж्рдз рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै।

Post a Comment