ЁЯУЦ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрд░िрдЪрдп (Chapter Introduction)
рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी, рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдпी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░िрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Teaching Learning Materials - TLM) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। TLM рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै, рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрддी рд╣ै рддрдеा рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдЕрдзिрдХ рдЖрдиंрджрджाрдпрдХ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें TLM рдХो рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд рдПрд╡ं рдЧрддिрд╡िрдзि-рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। CTET, UPTET, KVS, DSSSB, Super TET рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднрд░्рддी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें TLM, Activity-Based Learning рдПрд╡ं Classroom Resources рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।
ЁЯОп рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Learning Objectives)
рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी— ✅ TLM рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ TLM рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдЬाрди рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी TLM рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдЕрдЪ्рдЫी TLM рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдХрдХ्рд╖ा рдоें TLM рдХे рдк्рд░рднाрд╡ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХो рдЬाрди рд╕рдХेंрдЧे।
ЁЯза 1. TLM рдХ्рдпा рд╣ै? (What is TLM?)
TLM (Teaching Learning Material) рд╡рд╣ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд░िрднाрд╖ा: "TLM refers to all educational resources used by teachers and learners to facilitate learning."
TLM рдХा рдЕрд░्рде:
- T = Teaching
- L = Learning
- M = Material
ЁЯТб рдЕрд░्рдеाрдд्: рдРрд╕ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рд╕рд░рд▓, рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдП।
ЁЯОп 2. TLM рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ (Objectives & Importance)
TLM рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Objectives of TLM): ✅ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдиा। ✅ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा। ✅ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ुрдЪि рдмрдв़ाрдиा। ✅ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा। ✅ рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा। ✅ рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा।
TLM рдХा рдорд╣рдд्рд╡ (Importance of TLM): TLM рд╕े рд╕ीрдЦрдиा рд░ोрдЪрдХ рдмрдирддा рд╣ै, рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдмрдв़рддी рд╣ै, рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
ЁЯЪи Important Point: "Seeing is better than Hearing."
ЁЯЧВ️ 3. TLM рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (Types of TLM)
1. рджृрд╢्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Visual Aids): рдЬो рдЖँрдЦों рдж्рд╡ाрд░ा рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЪाрд░्рдЯ, рдоाрдирдЪिрдд्рд░, рдЪिрдд्рд░, рдл्рд▓ैрд╢ рдХाрд░्рдб, рдкोрд╕्рдЯрд░, рдоॉрдбрд▓। 2. рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio Aids): рдЬो рд╕ुрдирдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ैं।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд░ेрдбिрдпो, рдСрдбिрдпो рд░िрдХॉрд░्рдбिंрдЧ, рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ, рднाрд╖рдг। 3. рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio-Visual Aids): рдЬो рджेрдЦрдиे рдПрд╡ं рд╕ुрдирдиे рджोрдиों рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ैं।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд╡ीрдбिрдпो, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдмोрд░्рдб, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди, рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯрд░, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдлिрд▓्рдоें।
ЁЯЪи Important Point: Audio-Visual Aids are generally more effective than single-sensory aids। 4. рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд TLM (Activity-Based TLM):
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЧрдгिрдд рдХिрдЯ, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХिрдЯ, рдкрд╣ेрд▓िрдпाँ, рдЦेрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрдордЧ्рд░ी। 5. ICT рдЖрдзाрд░िрдд TLM (ICT-Based TLM):
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рдЯैрдмрд▓ेрдЯ, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдХ्рд▓ाрд╕, рдИ-рдХंрдЯेंрдЯ, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдРрдк्рд╕।
TLM рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (Classification of TLM):
| рдк्рд░рдХाрд░ | рдЙрджाрд╣рд░рдг |
|---|---|
| Visual | Chart, Map |
| Audio | Radio, Audio Clip |
| Audio-Visual | Video, Projector |
| Activity-Based | Kit, Model |
| ICT-Based | Smart Board, Tablet |
✨ 4. рдЕрдЪ्рдЫी TLM рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдПрд╡ं рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд
рдЕрдЪ्рдЫी TLM рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ (Characteristics): рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी TLM рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг, рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рдЖрдХрд░्рд╖рдХ, рдЖрдпु-рдЕрдиुрдХूрд▓, рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдЖрдзाрд░िрдд, рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рд╡ाрд▓ी, рдЯिрдХाрдК рдФрд░ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдмрдв़ाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
ЁЯЪи Important Point: Good TLM should be Child-Friendly.
TLM рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд (Principles): ✅ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк। ✅ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░। ✅ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ। ✅ рд░ंрдЧीрди рдПрд╡ं рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рддрдеा рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।
ЁЯПл 5. рдХрдХ्рд╖ा рдоें TLM рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा (Classroom Use & Inclusion)
рдХрдХ्рд╖ा рдоें TLM рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ:
- рдЧрдгिрдд: рдЕрдмेрдХрд╕, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХाрд░्рдб, рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдоॉрдбрд▓।
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рдоॉрдбрд▓, рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдЪाрд░्рдЯ।
- рднाрд╖ा: рдЪिрдд्рд░ рдХाрд░्рдб, рд╢рдм्рдж рдХाрд░्рдб, рдХрд╣ाрдиी рдЪिрдд्рд░।
- рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рдоाрдирдЪिрдд्рд░, рдЧ्рд▓ोрдм, рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди рдЪाрд░्рдЯ।
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं TLM (Inclusive Education and TLM): TLM рдХो рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд▓рдн рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рджिрд╡्рдпांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдм्рд░ेрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдмрдб़े рдЕрдХ्рд╖рд░ों рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рд╕्рдкрд░्рд╢ рдЖрдзाрд░िрдд рдоॉрдбрд▓।
Classroom Connection: рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХेрд╡рд▓ рдоौрдЦिрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХрд░े— ❌ рдЕрдзिрдЧрдо рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ेрдЧा। рдпрджि TLM рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░े— ✔ рд╕ीрдЦрдиा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдпी рд╣ोрдЧा।
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рднूрдоिрдХा: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдЙрдкрдпुрдХ्рдд TLM рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╕्рд╡рдпं рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП, рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो TLM рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं TLM рдмрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП।
ЁЯУЬ 6. рдиीрддिрдпाँ, рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ (Policies & Modern Perspective)
TLM рдПрд╡ं FLN (Foundational Literacy and Numeracy): FLN рдоें TLM рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै, рдЬैрд╕े- рдЕрдХ्рд╖рд░ рдХाрд░्рдб, рд╢рдм्рдж рдХाрд░्рдб, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХाрд░्рдб, рдЧрдгрдиा рд╕ाрдордЧ्рд░ी। TLM рдПрд╡ं NIPUN Bharat: NIPUN Bharat Mission рдоें рдЦेрд▓ рдЖрдзाрд░िрдд TLM, рднाрд╖ा рдХिрдЯ, рдЧрдгिрдд рдХिрдЯ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। TLM рдПрд╡ं NEP 2020: NEP 2020 рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै— Activity-Based Learning, Experiential Learning, Play-Based Learning, ICT Integration।
ЁЯЪи Important Point: TLM supports Competency-Based Education. NCERT Perspective: NCERT рдмрд▓ рджेрддा рд╣ै— Low-Cost No-Cost TLM, Activity-Based Learning, Child-Centered Teaching, Experiential Learning।
ЁЯФС 7. Theory Keywords & Memory Trick
| Concept | Keyword |
|---|---|
| TLM | Learning Resource |
| Visual Aid | Seeing |
| Audio Aid | Hearing |
| Audio-Visual Aid | Multi-Sensory Learning |
| ICT | Digital Learning |
ЁЯза Memory Trick (Mnemonic): "рджृ-рд╢्рд░-рджृрд╢्рд░-рдЧ-ICT"
- рджृ = рджृрд╢्рдп
- рд╢्рд░ = рд╢्рд░рд╡्рдп
- рджृрд╢्рд░ = рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп
- рдЧ = рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд
- ICT = рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी
ЁЯЪи 8. Important Pedagogy Points & Common Confusions
✔ TLM makes learning meaningful। ✔ Multi-Sensory Learning is effective। ✔ TLM should be Child-Friendly। ✔ Low-Cost TLM is valuable। ✔ Local Resources should be used। ✔ TLM supports Constructivist Learning।
ЁЯТб Common Confusions (рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा vs рд╕рд╣ी рддрде्рдп):
| ❌ рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा | ✔️ рд╕рд╣ी рддрде्рдп |
|---|---|
| TLM рдХेрд╡рд▓ рдорд╣ंрдЧी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै | Low-Cost рдПрд╡ं No-Cost TLM рднी рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ैं |
| TLM рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╣ै | рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै |
| TLM рдХेрд╡рд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै | рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं |
| ICT рд╣ी TLM рд╣ै | ICT, TLM рдХा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै |
ЁЯУЭ One-Liner Mega Revision
✅ TLM = Teaching Learning Material। ✅ Visual Aid → Chart, Map। ✅ Audio Aid → Radio। ✅ Audio-Visual Aid → Video। ✅ ICT-Based TLM → Smart Board। ✅ Good TLM → Simple & Attractive। ✅ FLN uses TLM extensively। ✅ NIPUN Bharat promotes TLM। ✅ Low-Cost TLM is Effective। ✅ TLM supports Experiential Learning।
❓ Concept Check MCQs & Previous Year Questions (PYQs)
Concept Check MCQs Q1. TLM рдХा рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдХ्рдпा рд╣ै? (a) Teaching Learning Material (b) Training Learning Material (c) Teaching Literacy Material (d) Teaching Logical Material ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (a)
Q2. рдиिрдо्рди рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा Visual Aid рд╣ै? (a) рд░ेрдбिрдпो (b) рдСрдбिрдпो рд░िрдХॉрд░्рдбिंрдЧ (c) рдЪाрд░्рдЯ (d) рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (c)
Q3. Smart Board рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी TLM рд╣ै? (a) Audio (b) Visual (c) Audio-Visual (d) Verbal ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (c)
Previous Year Questions (PYQs) Q1. TLM рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै? (a) рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд▓ेрдиा (b) рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиा (c) рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा (d) рд╕рдордп рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рдиा ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (b)
Q2. NIPUN Bharat рдоें рдХिрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै? (a) рдХेрд╡рд▓ рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ (b) рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд TLM (c) рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (d) рдХेрд╡рд▓ ICT ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (b)
ЁЯУМ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕ाрд░ (Chapter Summary)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (TLM) рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕рд░рд▓, рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддी рд╣ै। Visual, Audio, Audio-Visual, Activity-Based рдПрд╡ं ICT-Based TLM рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं। рдЕрдЪ्рдЫी TLM рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг, рдЖрдХрд░्рд╖рдХ, рдмाрд▓-рдЕрдиुрдХूрд▓ рдПрд╡ं рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рд╡ाрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ै। NEP 2020, NIPUN Bharat рдПрд╡ं NCERT рд╕рднी TLM рдЖрдзाрд░िрдд, рдЧрддिрд╡िрдзि-рдЖрдзाрд░िрдд рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं।