ЁЯМЯ рдЕрдз्рдпाрдп 29: рд╕्рдоृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд╕्рдоृрддि (Memory and Forgetting) ЁЯМЯ

ЁЯУЦ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрд░िрдЪрдп (Chapter Introduction)

рдпрджि рдЕрдзिрдЧрдо (Learning) рд╣ुрдЖ рд▓ेрдХिрди рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрдд рдпाрдж рд╣ी рди рд░рд╣े, рддो рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдзूрд░ा рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рдоृрддि (Memory) рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╕ीрдЦрдиा, рдпाрдж рд░рдЦрдиा, рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиा рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиा рд╕рднी рд╕्рдоृрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рд╣рдо рдмрд╣ुрдд-рд╕ी рдмाрддें рднूрд▓ рднी рдЬाрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╡िрд╕्рдоृрддि (Forgetting) рдХрд╣рддे рд╣ैं। CTET, UPTET, KVS, DSSSB рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднрд░्рддी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕्рдоृрддि рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рдк्рд░рдХाрд░, рд╡िрд╕्рдоृрддि рд╡рдХ्рд░ рдФрд░ рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХे рдХाрд░рдгों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।


ЁЯОп рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Learning Objectives)

рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рдЖрдк: ✅ рд╕्рдоृрддि рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрд╡ं рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╕्рдоृрддि рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХे рдХाрд░рдг рдПрд╡ं рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╕्рдоृрддि рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХी рддрдХрдиीрдХें рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдоें рд╕्рдоृрддि рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे।


ЁЯза 1. рд╕्рдоृрддि рдХ्рдпा рд╣ै? (What is Memory?)

рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддों рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा рдПрд╡ं рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрдб़рдиे рдкрд░ рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ी рд╕्рдоृрддि рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рдХрд╣ें рддो, рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддों рдХो рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдПрд╡ं рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрдб़рдиे рдкрд░ рдкुрдиः рдпाрдж рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рд╕्рдоृрддि рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рд╕्рдоृрддि рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ (Definitions of Memory):

  • Woodworth рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: "рд╕ीрдЦे рд╣ुрдП рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╕्рдоृрддि рд╣ै"।
  • Ross рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: "рдкूрд░्рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдкुрдирд░्рдЬीрд╡рди рд╕्рдоृрддि рд╣ै"।

рд╕्рдоृрддि рдХी рдк्рд░рдХृрддि (Nature of Memory): рдпрд╣ рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрддी рд╣ै, рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдФрд░ рдПрдХ рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।


⚙️ 2. рд╕्рдоृрддि рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Process of Memory)

рд╕्рдоृрддि рдоुрдЦ्рдпрддः рдЪाрд░ рдЪрд░рдгों рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै:

  1. рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг / рд╕ीрдЦрдиा (Learning / Encoding): рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा (рдЬैрд╕े- рдХрд╡िрддा рдкрдв़рдиा)।
  2. рдзाрд░рдгा (Retention / Storage): рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा।
  3. рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг (Recall): рдмिрдиा рд╕ंрдХेрдд рдХे рдпाрдж рдХрд░рдиा (рдЬैрд╕े- рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦрдиा)।
  4. рдкрд╣рдЪाрдирдиा (Recognition): рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдкрд╣рдЪाрдирдиा (рдЬैрд╕े- MCQ рдоें рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдкрд╣рдЪाрдирдиा)।

ЁЯПЖ Important Formula: Learning → Retention → Recall → Recognition


ЁЯЧВ️ 3. рд╕्рдоृрддि рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (Types of Memory)

1. рд╕ंрд╡ेрджी рд╕्рдоृрддि (Sensory Memory): рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╕рдордп рддрдХ (рдХुрдЫ рд╕ेрдХंрдб) рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдоृрддि (рдЬैрд╕े- рдХिрд╕ी рджृрд╢्рдп рдХी рдХ्рд╖рдгिрдХ рдЫрд╡ि)।

2. рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि (Short-Term Memory): рдХрдо рд╕рдордп (рд▓рдЧрднрдЧ 20–30 рд╕ेрдХंрдб) рддрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा (рдЬैрд╕े- рдлोрди рдиंрдмрд░ рдеोрдб़ी рджेрд░ рддрдХ рдпाрдж рд░рдЦрдиा)।

3. рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि (Long-Term Memory): рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा (рдЬैрд╕े- рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдпाрдж рд╣ोрдиा)।

ЁЯТб Important Point: Meaningful Learning → Long-Term Memory

рд╕्рдоृрддि рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░рдХाрд░ (Other Types):

  • рд░рдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдоृрддि (Rote Memory): рдмिрдиा рд╕рдордЭे рдпाрдж рдХрд░рдиा।
  • рддाрд░्рдХिрдХ рд╕्рдоृрддि (Logical Memory): рд╕рдордЭрдХрд░ рдпाрдж рдХрд░рдиा। (рдпрд╣ рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдпी рд╣ोрддी рд╣ै)
  • рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕्рдоृрддि (Active Memory): рддुрд░ंрдд рдпाрдж рдЖ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдоृрддि।
  • рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╕्рдоृрддि (Passive Memory): рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдпाрдж рдЖрдиा।

рдЕрдЪ्рдЫी рд╕्рдоृрддि рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ: рд╢ीрдШ्рд░ рд╕ीрдЦрдиा, рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдпाрдж рд░рдЦрдиा, рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмाрддों рдХो рднूрд▓рдиा।


ЁЯМл️ 4. рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХ्рдпा рд╣ै? (What is Forgetting?)

рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддों рдХो рдпाрдж рди рд░рдЦ рдкाрдиा рдпा рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рди рдХрд░ рдкाрдиा рд╡िрд╕्рдоृрддि (Forgetting) рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

ЁЯУЙ рд╡िрд╕्рдоृрддि рд╡рдХ्рд░ (Forgetting Curve)

Hermann Ebbinghaus рдиे "рд╡िрд╕्рдоृрддि рд╡рдХ्рд░" (Forgetting Curve) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: "рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддें рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рддेрдЬी рд╕े рднूрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं"।

ЁЯТб Important Point: рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╡िрд╕्рдоृрддि рддेрдЬ рд╣ोрддी рд╣ै, рдмाрдж рдоें рдзीрдоी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।


ЁЯЫС 5. рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рдХाрд░рдг (Theories & Causes of Forgetting)

рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕िрдж्рдзांрдд:

  1. рдХ्рд╖рдп рд╕िрдж्рдзांрдд (Trace Decay Theory): рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕्рдоृрддि рдЪिрди्рд╣ рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।
  2. рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рд╕िрдж्рдзांрдд (Interference Theory): рдирдИ рдПрд╡ं рдкुрд░ाрдиी рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдоें рдмाрдзा рдбाрд▓рддी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं:
    • рдЕрдЧ्рд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рдЕрд╡рд░ोрдз (Proactive Interference): рдкुрд░ाрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рдирдП рдЕрдзिрдЧрдо рдоें рдмाрдзा рдбाрд▓рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े- рдкुрд░ाрдиा рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиंрдмрд░ рдирдпा рдиंрдмрд░ рдпाрдж рдХрд░рдиे рдоें рдмाрдзा рдмрдиे)।
    • рдкрд╢्рдЪ рд╕рдХ्рд░िрдп рдЕрд╡рд░ोрдз (Retroactive Interference): рдирдпा рдЕрдзिрдЧрдо рдкुрд░ाрдиे рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े- рдирдпा рдкाрд╕рд╡рд░्рдб рдкुрд░ाрдиा рдкाрд╕рд╡рд░्рдб рднूрд▓рдиे рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиे)।
  3. рджрдорди рд╕िрдж्рдзांрдд (Repression Theory): Sigmund Freud рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдк्рд░िрдп рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рдЕрдЪेрддрди рдорди рдоें рджрдмा рджेрддा рд╣ै।

рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг: рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдЕрднाрд╡, рдЕрд░ुрдЪि, рддрдиाрд╡ рдПрд╡ं рдЪिंрддा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдорд╕्рдпा, рдЕрд░्рдерд╣ीрди рдЕрдзिрдЧрдо, рдз्рдпाрди рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд░рдЯрдиा।


ЁЯСй‍ЁЯПл 6. рд╕्рдоृрддि рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХे рдЙрдкाрдп рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ (Methods to Improve Memory)

  • Meaningful Learning: рд╕рдордЭ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо।
  • рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि (Revision): рдмाрд░-рдмाрд░ рджोрд╣рд░ाрдиा।
  • Mnemonic Devices: рдпाрдж рдХрд░рдиे рдХी рдпुрдХ्рддिрдпाँ (рдЬैрд╕े рд░ंрдЧों рдХे рд▓िрдП VIBGYOR)।
  • Association Method: рдирдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдкुрд░ाрдиी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕े рдЬोрдб़рдиा।
  • рдЕрди्рдп: рд░ुрдЪिрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдЙрдЪिрдд рд╡िрд╢्рд░ाрдо рдПрд╡ं рдиींрдж।

рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдПрд╡ं рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो Meaningful Learning рдХрд░ाрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдиिрдпрдоिрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдХрд░ाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рддрдиाрд╡рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। NCERT рдПрд╡ं NEP 2020 рд░рдЯрдиे рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдордЭ рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं।

Memory vs Forgetting:

MemoryForgetting
рдпाрдж рд░рдЦрдиाрднूрд▓ рдЬाрдиा
рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рд╕्рдеाрдпी рдмрдиाрдиाрдЕрдзिрдЧрдо рдоें рдмाрдзा
рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рд╕ंрднрд╡рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрдаिрди

(рддाрд▓िрдХा рд╕्рд░ोрдд:)


ЁЯЪи Exam Alert Box & Common Confusions

Important Exam Points:

  • Memory = Recall + Recognition।
  • Forgetting Curve → Ebbinghaus।
  • Proactive Interference = рдкुрд░ाрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рдмाрдзा।
  • Retroactive Interference = рдирдпा рдЕрдзिрдЧрдо рдмाрдзा।
  • Meaningful Learning improves memory।

ЁЯТб Common Confusion (рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा vs рд╕рд╣ी рддрде्рдп)

рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा✔️ рд╕рд╣ी рддрде्рдп
рд░рдЯрдиा рд╣ी рд╕्рдоृрддि рдмрдв़ाрддा рд╣ैрд╕рдордЭ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै।
рднूрд▓рдиा рд╣рдоेрд╢ा рдмुрд░ा рд╣ैрдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмाрддों рдХो рднूрд▓рдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
Memory рдХेрд╡рд▓ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ैрдЕрдн्рдпाрд╕ рдПрд╡ं рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддे рд╣ैं।

ЁЯУЭ One-Liner Mega Revision

  • Memory = рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा।
  • Learning → Retention → Recall → Recognition
  • Short-term Memory = рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि; Long-term Memory = рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि।
  • Forgetting Curve → Ebbinghaus।
  • Proactive Interference = рдкुрд░ाрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рдмाрдзा।
  • Retroactive Interference = рдирдпा рдЕрдзिрдЧрдо рдмाрдзा।
  • Meaningful Learning improves Memory

❓ Previous Year Questions (PYQs) & Concept Checks

Q1. Forgetting Curve рдХिрд╕рдиे рджी? (a) Skinner (b) Freud (c) Ebbinghaus (d) Thorndike ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) Ebbinghaus

Q2. рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕्рдоृрддि рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХौрди-рд╕ा рд╣ै? (a) рдХुрдЫ рд╕ेрдХंрдб рддрдХ рдпाрдж рд░рдЦрдиा (b) рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдпाрдж рд╣ोрдиा (c) рдХ्рд╖рдгिрдХ рджृрд╢्рдп (d) рддुрд░ंрдд рднूрд▓ рдЬाрдиा ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (b) рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдпाрдж рд╣ोрдиा

Q3. Retroactive Interference рдХा рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै? (a) рдкुрд░ाрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рдирдП рдоें рдмाрдзा (b) рдирдпा рдЕрдзिрдЧрдо рдкुрд░ाрдиे рдоें рдмाрдзा (c) рджрдорди (d) рдкुрдирд░्рдмрд▓рди ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (b) рдирдпा рдЕрдзिрдЧрдо рдкुрд░ाрдиे рдоें рдмाрдзा

Q4. “рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддों рдХो рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा” рдХ्рдпा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै? (a) Motivation (b) Attention (c) Memory (d) Intelligence ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) Memory

Q5. рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдзिрдЧрдо рд╕्рдоृрддि рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдпी рдмрдиाрддा рд╣ै? (a) рд░рдЯрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдзिрдЧрдо (b) Meaningful Learning (c) рджंрдб рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо (d) рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдЕрдзिрдЧрдо ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (b) Meaningful Learning


ЁЯУМ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕ाрд░ (Chapter Summary)

рд╕्рдоृрддि рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рдмाрддों рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдПрд╡ं рдкुрдиः рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рд╕्рдоृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░— Sensory, Short-term рдПрд╡ं Long-term Memory — рдЕрдзिрдЧрдо рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рд╡िрд╕्рдоृрддि рдХрдИ рдХाрд░рдгों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬैрд╕े рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХी рдХрдоी, рддрдиाрд╡ рдПрд╡ं рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк। рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें Meaningful Learning рдПрд╡ं рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि (Revision) рд╕्рдоृрддि рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдпी рдмрдиाрддे рд╣ैं।

Post a Comment

0 Comments
* Please Don't Spam Here. All the Comments are Reviewed by Admin.