ЁЯМЯ рдЕрдз्рдпाрдп 22: рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ (Learning Concepts) ЁЯМЯ

ЁЯУЦ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрд░िрдЪрдп (Chapter Introduction)

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдзिрдЧрдо (Learning) рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँ — рд╕рднी рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु "рд╕ीрдЦрдиा" рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рдХेрд╡рд▓ рдЬाрдирдХाрд░ी рдпाрдж рдХрд░ рд▓ेрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рд╣ै? рдХ्рдпा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ी рдЕрдзिрдЧрдо рд╣ै? рдХ्рдпा рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдоाрди рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं? рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं (Learning Concepts) рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। CTET, UPTET, KVS, DSSSB рддрдеा рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднрд░्рддी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдПрд╡ं Pedagogy рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।


ЁЯОп рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Learning Objectives)

рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी— ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХों рдХो рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рд░рдгрдиीрддिрдпाँ рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे।


ЁЯза 1. рдЕрдзिрдЧрдо рдХ्рдпा рд╣ै? (What is Learning?)

рдЕрдзिрдЧрдо (Learning) рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиुрднрд╡ рдПрд╡ं рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें: рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рдирдИ рдмाрддें рд╕ीрдЦрддा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдЗрд╕े рдЕрдзिрдЧрдо рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ:

  • Gates рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: "рдЕрдиुрднрд╡ рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрдзिрдЧрдо рд╣ै"।
  • Crow and Crow рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: "рдЕрдзिрдЧрдо рдЖрджрддों, рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХे рдЕрд░्рдЬрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै"।

ЁЯЪи Important Point: рдЕрдзिрдЧрдо = рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕्рдеाрдпी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।


✨ 2. рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ (Nature & Characteristics)

рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХृрддि (Nature of Learning):

  1. рдЕрдзिрдЧрдо рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै (Learning is Continuous): рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬीрд╡рдирднрд░ рд╕ीрдЦрддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
  2. рдЕрдзिрдЧрдо рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрддा рд╣ै (Learning Changes Behaviour): рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдмाрдж рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै (рдЙрджा- рдмрдЪ्рдЪा рдкрд╣рд▓े рдЧрд▓рдд рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░рддा рдеा, рдЕрдм рд╕рд╣ी рдмोрд▓рддा рд╣ै)।
  3. рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै (Learning is Based on Experience): рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।
  4. рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै (Learning is Goal-oriented): рд╣рд░ рдЕрдзिрдЧрдо рдХा рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
  5. рдЕрдзिрдЧрдо рд╕рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै (Learning is Active): рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдХ्рд░िрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।
  6. рдЕрдзिрдЧрдо рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै (Learning is Individual): рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧрддि рдПрд╡ं рд╢ैрд▓ी рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ै।

ЁЯЧВ️ 3. рдЕрдзिрдЧрдо рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (Types of Learning)

  1. рдоौрдЦिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо (Verbal Learning): рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╢рдм्рджों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ीрдЦрдиा (рдЙрджा- рдХрд╡िрддा рдпाрдж рдХрд░рдиा)।
  2. рдЧрдд्рдпाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо (Motor Learning): рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕ीрдЦрдиा (рдЙрджा- рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдиा)।
  3. рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо (Conceptual Learning): рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиा (рдЙрджा- рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭрдиा)।
  4. рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рдоाрдзाрди рдЕрдзिрдЧрдо (Problem Solving Learning): рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдХрд░ рд╕ीрдЦрдиा (рдЙрджा- рдЧрдгिрддीрдп рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░рдиा)।
  5. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо (Social Learning): рджूрд╕рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЕंрддःрдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╕ीрдЦрдиा (рдЙрджा- рд╕рдоूрд╣ рдХाрд░्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ीрдЦрдиा)।
  6. рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо (Observational Learning): рджूрд╕рд░ों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕ीрдЦрдиा (рдЙрджा- рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рдиा)।

ЁЯЫС 4. рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ (Factors Affecting Learning)

  1. рдмुрдж्рдзि (Intelligence): рдЙрдЪ्рдЪ рдмुрдж्рдзि рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
  2. рдЕрднिрдк्рд░ेрд░рдгा (Motivation): Motivation рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдмрдв़ाрддा рд╣ै।
  3. рд░ुрдЪि (Interest): рдЬिрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рд░ुрдЪि рд╣ो, рдЙрд╕рдоें рдЕрдзिрдЧрдо рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
  4. рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп (Health): рдЕрд╕्рд╡рд╕्рде рдмрдЪ्рдЪा рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рдкाрддा।
  5. рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (Environment): рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै।
  6. рд╢िрдХ्рд╖рдХ (Teacher): рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ैрд▓ी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
  7. рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा (Maturation): рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рддैрдпाрд░ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

⚖️ 5. рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддुрд▓рдиाрдПँ (Important Comparisons)

рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдоें рдЕंрддрд░ (Learning vs Maturation):

рдЕрдзिрдЧрдордкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा
рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрддрдЬैрд╡िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
рдЕрдн्рдпाрд╕ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕
рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрддрдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд

рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдоें рдЕंрддрд░ (Learning vs Performance):

рдЕрдзिрдЧрдордк्рд░рджрд░्рд╢рди
рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди
рд╕्рдеाрдпीрдЕрд╕्рдеाрдпी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै

ЁЯСй‍ЁЯПл 6. рдк्рд░рднाрд╡ी рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (Effective Learning & Modern Approach)

рдк्рд░рднाрд╡ी рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рд╢рд░्рддें (Conditions for Effective Learning): ✅ Motivation ✅ Practice ✅ Reinforcement ✅ Interest ✅ Active Participation ✅ Positive Environment

рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (Modern Learning Approach): рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░— рд░рдЯрдиे рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдордЭ рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

  • NCERT Perspective: рд╕ीрдЦрдиा рд╕рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рдиे рдЪाрд╣िрдП, рд╕ीрдЦрдиा рдЖрдиंрджрджाрдпрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдПрдХ Facilitator рд╣ै।
  • Teacher's Role: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдк्рд░ेрд░рдХ, рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

ЁЯТб Pedagogy Insight: CTET/UPTET рдоें рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрдЪाрд░— "рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдХ्рд░िрдп рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеी рд╣ै।"

рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдмाрдзाрдПँ (Barriers to Learning): ❌ рднрдп, ❌ рддрдиाрд╡, ❌ рджंрдб, ❌ рдЕрд░ुрдЪि, ❌ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг।


ЁЯЪи Exam Alert Box & Common Confusions

Important Exam Points: ✔ Learning = Behaviour Change ✔ Learning is Continuous and Active ✔ Motivation increases learning ✔ Reinforcement strengthens learning ✔ Individual Differences affect learning

ЁЯТб Common Confusions (рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा vs рд╕рд╣ी рддрде्рдп):

❌ рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा✔️ рд╕рд╣ी рддрде्рдп
рдХेрд╡рд▓ рд░рдЯрдиा рдЕрдзिрдЧрдо рд╣ैрд╕рдордЭ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै
рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдоाрди рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ीрдЦрддे рд╣ैंрдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд╢ैрд▓ी рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ै
рджंрдб рдЕрдзिрдЧрдо рдмрдв़ाрддा рд╣ैрд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै

ЁЯУЭ One-Liner Mega Revision

✅ рдЕрдзिрдЧрдо = рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди। ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। ✅ рдЕрдзिрдЧрдо рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। ✅ Motivation рдЕрдзिрдЧрдо рдмрдв़ाрддा рд╣ै। ✅ Reinforcement рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ✅ рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдХ्рд░िрдп рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеी рд╣ै। ✅ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднिрди्рдирддाрдПँ рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। ✅ рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै।


❓ Concept Check MCQs & Previous Year Questions (PYQs)

Concept Check MCQs Q1. рдЕрдзिрдЧрдо рдХ्рдпा рд╣ै? (a) рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдорд░рдг (b) рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (c) рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХрд░рдиा (d) рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़рдиा ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (b)

Q2. рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдХौрди-рд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╕рд╣ी рд╣ै? (a) рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╣ै (b) рдЕрдзिрдЧрдо рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै (c) рдЕрдзिрдЧрдо рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै (d) рдЕрдзिрдЧрдо рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣ोрддा рд╣ै ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (c)

Q3. рдиिрдо्рди рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै? (a) Motivation (b) рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп (c) рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (d) рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╕рднी ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (d)

Previous Year Questions (PYQs) Q1. "рдЕрдзिрдЧрдо рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ै" — рдпрд╣ рдХрдерди рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै? (a) Motivation (b) Learning (c) Personality (d) Creativity ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (b)

Q2. рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХैрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै? (a) рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп (b) рдЕрд╕्рдеाрдпी (c) рд╕рдХ्рд░िрдп рдПрд╡ं рд╕рддрдд (d) рдХेрд╡рд▓ рдоाрдирд╕िрдХ ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ — (c)


ЁЯУМ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕ाрд░ (Chapter Summary)

рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдиुрднрд╡ рдПрд╡ं рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рддрдд, рд╕рдХ्рд░िрдп рдПрд╡ं рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░ Motivation, Reinforcement, рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднिрди्рдирддाрдУं рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдордЭ рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдзिрдЧрдо рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै।

Post a Comment