ЁЯМЯ рдЕрдз्рдпाрдп 13: рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХा рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд (Erikson’s Psychosocial Development Theory) ЁЯМЯ

 

ЁЯУЦ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрд░िрдЪрдп (Chapter Introduction)

рдПрд░िрдХ рдПрд░िрдХ्рд╕рди (Erik Erikson) рдХा рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд (Psychosocial Development Theory) рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ाрд╢ाрд╕्рдд्рд░ (CDP) рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै। рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдиे рдл्рд░ाрдпрдб (Freud) рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा, рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХेрд╡рд▓ рдЬैрд╡िрдХ рдПрд╡ं рд▓ैंрдЧिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдкрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднрд╡, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдз, рдкрд╣рдЪाрди (Identity), рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдПрд╡ं рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि "рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдПрд╡ं рд╕ंрдШрд░्рд╖ों (Conflicts) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै"। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднрд░्рддी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।


ЁЯОп рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Learning Objectives)

рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рдЖрдк: ✅ рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХी рдЖрда рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХो рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдПрд╡ं рдкрд░िрдгाрдо рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। ✅ рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдоें рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे।


ЁЯза 1. рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХौрди рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░ рдХ्рдпा рдеा? (Who was Erik Erikson?)

рдПрд░िрдХ рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдПрдХ рдЬрд░्рдорди-рдЕрдоेрд░िрдХी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдл्рд░ाрдпрдб рдХे рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा।

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░ (Core Idea): рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ "рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै"। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдХाрд╕ рдХो 8 рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं (8 Psychosocial Stages) рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा।

ЁЯдФ 2. рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рдпा рд╣ै? (What is Psychosocial Development?)

рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

ЁЯТб Important Concept: рд╣рд░ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ (Conflict) рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддा рд╣ै। ✔️ рдпрджि рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╕рдоाрдзाрди рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ो рдЬाрдП рддो рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। ❌ рдпрджि рд╕рдоाрдзाрди рди рд╣ो рддो рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं।


ЁЯУИ 3. рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХी 8 рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПँ (Eight Stages of Psychosocial Development)

ЁЯС╢ 1. рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдиाрдо рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ (Trust vs Mistrust)

  • рдЖрдпु: 0–1 рд╡рд░्рд╖
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рдпрджि рд╢िрд╢ु рдХो рдк्рд░ेрдо, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рджेрдЦрднाрд▓ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
  • рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддि: рдпрджि рджेрдЦрднाрд▓ рди рдоिрд▓े рддो рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмाрд▓्рдпाрд╡рд╕्рдеा рдоें рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

ЁЯзТ 2. рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдмрдиाрдо рд╢рд░्рдо рдПрд╡ं рд╕ंрджेрд╣ (Autonomy vs Shame and Doubt)

  • рдЖрдпु: 1–3 рд╡рд░्рд╖
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рдмрдЪ्рдЪा рд╕्рд╡рдпं рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦрддा рд╣ै (рдЬैрд╕े- рд╕्рд╡рдпं рдЦाрдиा рдЦाрдиा, рдХрдкрдб़े рдкрд╣рдирдиा)।
  • рдкрд░िрдгाрдо: рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдЖрддी рд╣ै, рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╢рд░्рдо рдПрд╡ं рдЖрдд्рдо-рд╕ंрджेрд╣ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдХाрд░्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХрд░рдиे рджेрдиे рдЪाрд╣िрдП।

ЁЯСж 3. рдкрд╣рд▓ рдмрдиाрдо рдЕрдкрд░ाрдзрдмोрдз (Initiative vs Guilt)

  • рдЖрдпु: 3–6 рд╡рд░्рд╖
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рдмрдЪ्рдЪा рдирдИ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ (рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрдиा, рдЦेрд▓ рдмрдиाрдиा) рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।
  • рдкрд░िрдгाрдо: рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдЖрддी рд╣ै, рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрд░ाрдзрдмोрдз рдЖрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рд░ोрдХрддा рд╣ै рддो рдмрдЪ्рдЪे рдоें рдЕрдкрд░ाрдзрдмोрдз рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

ЁЯОТ 4. рдЙрдж्рдпोрдЧ рдмрдиाрдо рд╣ीрдирддा (Industry vs Inferiority)

  • рдЖрдпु: 6–12 рд╡рд░्рд╖
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рдпрд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै; рдмрдЪ्рдЪा рдХाрд░्рдп рдкूрд░्рдг рдХрд░рдХे рд╕рдлрд▓рддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।
  • рдкрд░िрдгाрдо: рд╕рд░ाрд╣рдиा рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпрдХुрд╢рд▓рддा (Industry) рдЖрддी рд╣ै, рд▓рдЧाрддाрд░ рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╣ीрди рднाрд╡рдиा (Inferiority) рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддुрд▓рдиा рдирд╣ीं рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП, рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП।

ЁЯзС‍ЁЯОУ 5. рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдо рднूрдоिрдХा рдн्рд░рдо (Identity vs Role Confusion)

  • рдЖрдпु: 12–18 рд╡рд░्рд╖
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рдХिрд╢ोрд░ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдЦोрдЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े- "рдоैं рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХ्рдпा рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ?")।
  • рдкрд░िрдгाрдо: рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди (Identity) рдпा рдлिрд░ рднूрдоिрдХा рдн्рд░рдо (Role Confusion)।

ЁЯПЖ Exam Point: Adolescence = Identity Formation।

ЁЯдЭ 6. рдШрдиिрд╖्рдарддा рдмрдиाрдо рдПрдХाрдХीрдкрди (Intimacy vs Isolation)

  • рдЖрдпु: рдпुрд╡ा рдЕрд╡рд╕्рдеा
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рджूрд╕рд░ों рдХे рд╕ाрде рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा।

ЁЯМ▒ 7. рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓рддा рдмрдиाрдо рдард╣рд░ाрд╡ (Generativity vs Stagnation)

  • рдЖрдпु: рдордз्рдп рд╡рдпрд╕्рдХрддा
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХे рд▓िрдП рдпोрдЧрджाрди рджेрдиा।

ЁЯС┤ 8. рдЕрдЦंрдбрддा рдмрдиाрдо рдиिрд░ाрд╢ा (Integrity vs Despair)

  • рдЖрдпु: рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░: рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै।

⚖️ 4. рдл्рд░ाрдпрдб рдмрдиाрдо рдПрд░िрдХ्рд╕рди (Freud vs Erikson)

рдл्рд░ाрдпрдб (Freud)рдПрд░िрдХ्рд╕рди (Erikson)
Psychosexual Development (рдордиोрд▓ैंрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕)Psychosocial Development (рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕)
рд▓ैंрдЧिрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдкрд░ рдмрд▓
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмрдЪрдкрди рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрдирдЬीрд╡рдирднрд░ рд╡िрдХाрд╕ (Lifelong Development)

ЁЯСй‍ЁЯПл 5. рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा (Educational Implications)

рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдХрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдХрдИ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै: ✅ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। ✅ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрд╣рд▓ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рддुрд▓рдиा рд╕े рдмрдЪрдиा। ✅ рдкрд╣рдЪाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиा। ✅ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рд╕рд╣ाрдпрдХ, рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рдХ, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

ЁЯТб NCERT Perspective: рдмрдЪ्рдЪे рдХो рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП, рднрдпрдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।


ЁЯЪи Exam Alert Box & Common Confusions

рдЖрд▓ोрдЪрдиा (Criticism): рдпрд╣ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдкрд░ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХी рдЖрдпु рдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдоाрдг рд╕ीрдоिрдд рд╣ैं।

ЁЯТб Common Confusion (рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा vs рд╕рд╣ी рддрде्рдп)

❌ рдЧрд▓рдд рдзाрд░рдгा✔️ рд╕рд╣ी рддрде्рдп
Erikson = рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪрдкрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ैErikson = рдЬीрд╡рдирднрд░ рд╡िрдХाрд╕ (Lifelong Development)
Industry = рдЙрдж्рдпोрдЧ (рдХाрд░рдЦाрдиा)рдпрд╣ाँ рдЕрд░्рде рд╣ै 'рдХाрд░्рдпрдХुрд╢рд▓рддा' рдпा рдоेрд╣рдирдд
Identity рдХेрд╡рд▓ рдиाрдо рд╣ैIdentity = рд╕्рд╡рдпं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдкрд╣рдЪाрди

ЁЯУЭ One-Liner Mega Revision

  • Erikson = Psychosocial Development (рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд)।
  • рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдХुрд▓ 8 рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПँ (8 Stages) рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै।
  • Trust vs Mistrust = рд╢ैрд╢рд╡ाрд╡рд╕्рдеा (Infancy)।
  • Autonomy vs Shame = Early Childhood।
  • Initiative vs Guilt = Preschool।
  • Industry vs Inferiority = School Age (рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдЖрдпु)।
  • Identity vs Role Confusion = Adolescence (рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा)।

❓ Previous Year Questions (PYQs)

Q1. “рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд” рдХिрд╕рдиे рджिрдпा? (a) Freud (b) Piaget (c) Erikson (d) Kohlberg 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) Erikson

Q2. “Industry vs Inferiority” рдХिрд╕ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै? (a) Infancy (b) Preschool (c) School Age (d) Adulthood 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) School Age

Q3. рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै? (a) Trust vs Mistrust (b) Initiative vs Guilt (c) Identity vs Role Confusion (d) Integrity vs Despair 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) Identity vs Role Confusion

Q4. Erikson рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХैрд╕ी рд╣ै? (a) рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪрдкрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд (b) рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд (c) рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी (d) рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी

Q5. “Identity Crisis” рдХिрд╕ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै? (a) рд╢ैрд╢рд╡ाрд╡рд╕्рдеा (b) рдмाрд▓्рдпाрд╡рд╕्рдеा (c) рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा (d) рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा 

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: (c) рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा


ЁЯУМ рдЕрдз्рдпाрдп рд╕ाрд░ (Chapter Summary)

рдПрд░िрдХ рдПрд░िрдХ्рд╕рди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЬीрд╡рдирднрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдордиोрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрджि рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдзाрди рд╣ो рдЬाрдП, рддो рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े 'Industry vs Inferiority' рдПрд╡ं 'Identity vs Role Confusion' рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПँ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।

Post a Comment